7/6/2008 ·
Cournot Modeli
Oligopol piyasası diğer piyasaların tümünden bir yönüyle farklıdır. Oligopolde bir firmanın satış fiyatı, üretim hacmi, ürün kalitesi, reklam harcamaları vs… diğer firmaları etkilemekte, onların tepkilerine yol açmaktadır. Bu yüzden bir firma herhangi bir karara varabilmek için rakiplerinin beklenebilecek davranışlarını hesaba katmak zorundadır. Yani firmanın karşı karşıya olduğu taleple ilgili olarak “belirsizlik” söz konusudur. Bunun bir sonucu olarak da bugün oligopolün genel teorisi mevcut değildir. Özel durumlarla ilgili özel oligopol teorileri veya modelleri vardır.
Oligopol tiplerinden biri ve tahlil bakımından en elverişlisi düopoldür. Düopol teorilerinin tarihi gelişim bakımından ilki ve bugün en tanınmışı 19. yüzyılın ilk yarısında (1838) bir Fransız iktisatçısı, Augustin Cournot, tarafından ortaya atılan, dolayısı ile de Cournot Modeli diye bilinen basit modeldir. A. Cournot, birbirinin komşusu iki maden suyu kaynağının farklı firmalar tarafından işletildiği varsayımından hareket ederek, sözkonusu piyasada her firmanın ne kadar mal satacağını araştırmıştır.
Cournot Modelini analize geçmeden önce sözkonusu modelin temel varsayımlarını gözden geçirelim:
1. Modelde birbirinin komşusu iki maden suyu kaynağının farklı firmalar tarafından işletildiği varsayımından hareket edilmiştir.
2. Firmaların satış maliyetleri sıfırdır. Çünkü alıcılar suyu kaynakta kendi kaplarına doldurup gitmektedirler.
3. Piyasa talep eğrisi doğrusal ve bellidir. Her iki firma toplam talebin durumunu kesin olarak bilmektedir.
4. Her iki firmanın da amacı kar maximizasyonudur.
5. Firmalar birbirlerinin kararlarından etkilendiklerini bilmekle birlikte bağımsız hareket etmektedirler, anlaşma yoluna gitmemektedirler.
6. Modelin son ve çok önemli bir varsayımı, firmaların her birinin rakip firmanın satış miktarını veri olarak kabul ettiği ve kendi satış seviyesini bu veriye dayanarak kararlaştırdığıdır. Yani iki firma arasındaki rekabet, fiyat değil, satış miktarı alanında olmaktadır.
Düopol, homojen veya bir dereceye kadar farklılaştırılmış bir malın sadece iki satıcısı olması durumudur.
Şimdi Cournot’un düopol modelinde dengenin nasıl gerçekleşeceğini bir şekil yardımıyla açıklayalım:
Başlangıçta piyasada tek firma vardır. Bu firma dengede iken ikinci firma piyasaya girmektedir. Durumu Şekil 1 üzerinde görelim. Şekildeki D eğrisi piyasa talep eğrisidir, doğrusaldır. MH marjinal hasılat eğrisidir. MH eğrisi, bilindiği gibi, 0 mesafesinin tam yarı noktasında X eksenini kesmektedir. Karını azami kılmak isteyen birinci firma MM = MH eşitliğinin sağlandığı üretim hacminde dengede olacaktır. MM sıfır olduğuna göre bu üretim hacmi 0 ’dir. Alıcılar bu miktardaki arza 0 fiyatını ödeyeceklerdir. Firmanın toplam satış hasılatı toplam karına eşittir, çünkü toplam maliyet sıfırdır. Bu noktada ikinci firmanın sahneye çıktığını kabul edelim. İkinci firma birinci firmanın üretim seviyesini veri olarak almaktadır. Birinci firmanın üretim seviyesi 0 olduğuna göre ikinci firma kendisinin karşı karşıya olduğu talebin D eğrisinin A parçası olduğunu görmektedir. Birinci firma için söylediklerimizi ikinci firma için aynen tekrarlayarak ikinci firmanın mesafesinin tam yarısına eşit miktarda su satarak karını azami kılacağını gösterebiliriz. Demek ki ikinci firmanın arz miktarı ’dir. İki firmanın toplam
arzı 0 ’ye çıktığı için suyun piyasadaki fiyatı 0 ’ye düşmüştür. İkinci firma .C kadar kar elde ederken birinci firmanın karı azalmış, 0 .M haline gelmiştir. Şimdi durumunu ayarlamak sırası birinci firmadadır. Çünkü modelin varsayımlarının biri bir firmanın, öteki firmanın üretim hacmini veri kabul edeceği, kendi durumunu buna göre ayarlayacağı varsayımı idi. İkinci firma veya kadar arzda bulunmaktadır. Şu halde birinci firma 0 miktarının tam yarısı kadar arzda bulunacak, yani başlangıçtaki arz miktarını kısacaktır. Böylece
fiyat 0 seviyesinin üstüne çıkacaktır. Birinci firmanın bu kararından sonra ikinci firmanın karşısındaki talep yeniden değişmiştir. Dolayısıyla ikinci firma kendi üretim seviyesini değiştirecektir, yani artıracaktır. Bunun üzerine birinci firma yeniden kendi arzını kısmak durumundadır. Bu hareket bir noktaya kadar devam edecek, firmalardan birinin arzı artarken ötekininki azalacak ve model sonunda bize kesin bir çözüm verecektir. Her iki firmanın satış miktarı ve suyun fiyatı artık bellidir. Şekilde bu fiyat 0 , birinci firmanın arz miktarı 0 ,ikinci firmanın arz miktarı da ’dır. (TÜRKAY,1999)
Şimdi birinci ve ikinci firmanın satış miktarlarının değişmesini ve sonunda belirli bir seviyede karar kılmasını rakamlarla gösterelim. Birinci firma piyasada yalnızken 0 miktarının tam yarısı kadar, ½ 0 , üretimde bulunmaktadır. İkinci firma piyasaya girince birinci firmanın satış hacmini veri kabul edecek, piyasanın geriye kalan kısmını göz önünde bulundurarak kendisi için en karlı üretim hacmini tespit edecektir. Şu halde ikinci firmanın üretimi ½ (0 - ½ 0 ) yani
¼ 0 olacaktır. Birinci firma bu durumu veri kabul ederek kendi satış miktarını yeniden ayarlayacak, ½ (0 - ¼ 0 ) veya 3/8 0 kadar satış yapacaktır. Böylece birinci firma başlangıçtaki satış miktarının 1/8’ ini kaybetmiştir. İkinci firmanın yeni kararı, ½ (0 - 3/8 0 ) veya 5/16 0 ’ tir. Oysa bir önceki üretim seviyesi ¼ 0 idi. Aynı mantıkla birinci firma yeni bir ayarlama yapacak, üretim hacmini bir miktar daha kısacaktır. Azalış miktarı 1/32 0 ’ tir. Daha sonraki ayarlamada kaybedeceği miktar 1/128 0 olacaktır. İkinci firma ise üretim hacmini 1/16 0 kadar artırdıktan sonra yeni ayarlama ile 1/64 0 kadar daha artıracaktır. Şu halde birinci firmanın başlangıçtaki üretim miktarı gittikçe azalırken ikinci firmanın üretimi ise artacaktır. Birinci firmanın durumunu şöyle gösterebiliriz. 0 (1/2 – 1/8 –1/32 – 1/128 - ……) = 1/3 0 . İkinci firmanın üretim seviyesi ise, ayarlamaların sonunda şöyle olacaktır. 0 (1/4 – 1/16 –1/64 - ……) = 1/3 0 .
Demek oluyor ki Cournot modelinde firmaların her biri tam rekabet outputunun üçte biri kadar output arz etmekte, dolayısı ile düopolün toplam outputu tam rekabet outputunun üçte ikisine eşit olmaktadır. (TÜRKAY,1999)
Cournot’ un düopol modeli, oligopol piyasasına da uygulanabilmektedir. Piyasadaki firma sayısı ikiden fazla ise (örneğin m tane ise), şu genel formül yardımıyla firmaların 0 ’in ne kadarını piyasaya arz ettiklerini bulmak mümkündür:
. 0
Örneğin, oligopol piyasasında 2 firma varsa, toplam üretim miktarı 0 ’ in 2 / 2+1 = 2/3’ ü kadar olacaktır. Eğer firma sayısı 6 ise, toplam üretim miktarı 0 ’ in 6 / 6+1 = 6/7’ si kadar olacaktır. Altı firma 0 ’ in 6/7’ sini aralarında eşit olarak bölüştüklerine göre her firmanın üretimi 0 ’ in 1/7’ si kadardır.
Kaynakça
Dinler Zeynel, İktisada Giriş, Ekin Kitabevi Yayınları, Bursa, 2000.
Dinler Zeynel, Mikroekonomi, Ekin Kitabevi Yayınları, Bursa, 1998.
Türkay Orhan, Mikroiktisat Teorisi, İmaj Yayıncılık, Ankara, 1999.
Yorum (0)
Yorum yaz!
Arkadaşına Gönder!
0 yorum yazılmıştır